Pemuyan Mutu Leto

Adet le Kenyah Badeng mutu leto, kelunan lata’ ilu cuk tai pisu ngan we’ ngan amai leto ja’ ilu uba’ ke mutu. Laki mukun ngan leto mukun da’ selama dau isu du ngelayan cuk tai mutu leto. Senteng pe cuk laki tamen ngan leto tinen tai. Ading-ading laki ja’ uba’ ke tai mutu leto ja tai nepai da’ tuyang tai pisu ngan kelunan ja’ ia kelo’ ke cuk tai mutu leto mia. Ngelayan e nga’u tai du mutu leto. Tai kelunan ja pabe’ isu laki ja me amai ngan we’ leto ja re. Dalau ja lo’te ida mutu neng leto ja. Laki ja re nta e tai pisu ngan toa leto ja alem ja. Ka’ amin ja’ ia cuk tai mutu leto ja te ia ngena pa nai kelunan ja ule’. Buka kumin dau kimet we’, amai ngan leto ja, ja ne ia nai bada’ me laki ja. Buka uba’ ne leto ja, laki ja tai ngadep ia. Tai majan ngan tai sukup kua’ ne teka’ kimet redo, ja ne ida kahwin.
Udip sena-a’, nta leto uban kumin mile’ tiga puyan laki. Ja’ penting neng ida, laki da’ sanget, mencam ngan tudi pegayeng ngan makang. Nta leto uba’ laki takut udip sena-a’, jaet ale’ denga re neng lepo’. Dalau ca laki tai mutu leto, un dau leto mipa dau isu cen laki ja. “Abo le’ ke ngaa’ ia de’, tai e ala’ ntang ta’a e’ ading.” Meka dau leto. Sen e, laki ja mesti ala’ ca ulu ayau ading bada’ kise’ peniga ngan pengemakang e me leto ja. Leto udip sena-a’, ida ngimet dado’ buka laki nai mutu ida. Buka re sait laki takut, jaet denga re panak baya’. Masa’ laki ja takut ngkin ida panak nao’ ngan tudo ke oma. Nta re uba’ laki da’ kelap anak ngan leto re buka ayau nai.

http://i42.tinypic.com/10elphw.jpg

Kenyah Badeng Uyan Uma'

Cara ilu Badeng ne ngelepo’, kado’ uma’ dalem lepo’ le. Un palai uma’ dado’ ale’ tai abe’ 30 lubang amin. Palai uma’ buet le kira 8 lubang amin tua’. Un pe palai ngelumpung. Buka un de kelo’ ke uyan amin, mesti re kua’ uyan ngan mung da’ ngan re ke uma’ ja. Ngelayan du uyan amin, dalau aeng gayeng ja ne lepa ajau kena du ke nading gayeng uman mading. Ca liwai du uyan uma’, ngelayan du uyan ja ne ca uma’ tua’ le. Buka uma’ buet, senteng pe du uyan dua uma’ ca liwai. Gayeng kua’ lepo’ uyan uma’. Mung lepo’ kua’ ti gayeng uyan uma’. Buka un kelunan da’ nta tai ti gayeng lepo’ ngan du, kise’ ja sio’ ukum kuun lepo’ ne ja.
Un kelunan da’ ke uyan uma’, baen tai re ala’ impa amin re ne. Impa de ida ala’ ja ne impa dumit. Ala’ kasau, ka, ti kepadng, papan ngan kado’ impa dumit-dumit. Tai pe ida ala’ wai du uyan kaput amin.
Kena du ke uyan uma’, mung lepo’ tai ala’ impa me kelunan da’ ke uyan amin. Tai ala’ soka’ tekedeng, ba’a amin, ngan mung impa lata’ amin da’ ca. Du pesingket le impa da singket uma’ te. Baen tai uma’ didi ti tolat impa anun re ne. Tai ca ngan dua minggu tai du ala’ impa amin da pekua’. Kua’ ale’ tai du ti impa. Kelunan de nta tai, kise’ da sio’ ukum ne ja. Suka’ tekedeng du ala’ bekading re, lata’ ale’. Batang lata’ kayu maing di du ala’. Suka’ tekedeng tai abe’ ca sekapu du ala’. Suka’ tekedeng da, maen ale’ du nai ngkin. Lepa du ala’ impa mung, muko’ du kira 2 ngan 3 tau kuko’ du tai ala’ balun ba’a.
Dalau tau du ke uyan atau nedeng uma’ ja’ du ke uyan, mung kelunan uma’ ja mana ke makan du da’ uyan uma’ re. Nai ne keri’it leto cen uma’ du nai mepo ida mana. Cen mampam ne du mana melai ke makan mung kelunan da’ nai uyan amin da. beng ngelubung ne i’uk ma’. Kadang-kadang pe ida matai buin ngan iyap dalau ja belanja du. Tai mita belanja uma’ ja ading kena du ke uyan uma’ re. Ngasu ngan nejala’. Du uyan amin bekading re, beng ngata ngua’ ne du uyan amin. Pakai depa du ngua’ amin. Baen-baen kise’ tai du mekat lubang soka’ tekedeng ne. Dalau kelunan muat uyan amin, kelunan lata’ nyadu me-eh wai kaput amin.
Dalau belua’ tau le kelunan da’ un uma’ ja du uyan ja makan du. Beng tajau-tajau borak ne ida ngkin me du. Borak du nisep dalau ja re. Ala’ borak na’ ke kiyut ngan na’ sungai telang e. Ja ida nisep. Sungai mata’ pe ja. Nta du uban tisen pesak sungai tisep sena-a’.
Maen ale’ kise’ du uyan amin bekading re uban re beng ngaput man wai ne ida. Tai pe du ala’ silat sengau anun da’ nta sukup sengau.
Dalau du uyan uma’, singket mapm te du ti tawek bada’ du nta tai nao’ ke ata re tengen. Mung laki nta senteng tai nao’ ke da’ ca. Mesti tai ti gayeng kua’ ja ne tai uyan amin.

Pemuyan Badeng Mile’ Toa Lepo’ Ngan Uyan Ia Paren

Kena du tai petira’ bio’ nekena ne tai de lata’ ading ngimet neng aeng ida ja’ tekep ida ke na’ toa lepo’. Ka ne palai kelunan lata’ bada’ ngadan kelunan ja’ ida kelo’ ke man ida lepo’. Kadang-kadang pe kado’ le de ida bada’ ading. Ka ne ida bada’ kise’ penyae’ ca usa neng aeng ida da’ ida lepa mile’ da. buka un ne ca usa ja’ ida kuma ke tiga lan sae’ nga kise’ adet me ida, ia ne ida na’ toa lepo’ re. Nyu’uk le tai re pisu ja’ meka ja. Kelunan ja’ ida mile’ ja’ tiga sae’, nta ma’em, tiga adet ngan mencam petira’ lepo’.

Un ca tau e, ja ne lepo’ petira’ bio’. Tau ja ne ida bada’ me lepo’ mung kelunan lata’ lepo’ ja kelo’ ke uyan kelunan ja toa lepo’. Dalau ja ne du pekatuk kelunan ja’ ida ke na’ toa lepo’ re ja. Unceng ale’ dua isu du neng kelunan ja’ ida ke uyan toa lepo’ ja. Un dau re, “ilu ke uyan iko’ toa side’, ja ne se’ le ke uyan iko’ paren neng o-o kelunan kado’.” Uban ilu Kenyah Badeng, nta un de paren cen uban tading tepun nai mudip ke Long Badeng. Juko’ tau ja ne ida ke masek paren me ia. Ilu lepo’ ne uyan ia paren me ilu ke ngkang ilu lepo’. Cen uban le na’ paren me ia pe lepo’ penyada le ke hormat ilu lepo’ ja. Un pe dau palai kuma dalau du petira’ keja, “ Kumin, uba’ tepat ia buka e uban tai nyait leto du, ti kayu alut du, mpau dau kimet e ngan naro tira’ neng ilu lepo’?

Udip Badeng sena-a’, buka re ke uyan toa lepo’,atek ida malan bio’ kelunan ja. Ke masek aren neng ia ngan ida panak. Mung da’ manai du cuk tai bayet mita belanja du ke pemung mana ngan pemung uman ngan kelunan ja’ du ke mejung. Kelunan ja’ lepo’ke mejung jadi toa re mesti ca kelunan da’ paren atau ida da’ sukat kise’ mudip. Dalau Badeng mudip ka’ Lolau Mabo ke Usun Apau sena-a’, dalau da dau du mejung Paran Anye’ ia petuk paren cen tepun. Lepo’ mejung paren Anye’ na’ ia Paran jadi toa lepo’ uban ia cin keturunan da’ nta parip ke pisu lepo’. Buka le naet kise’ uban tepun Paren Anye’ ne, ia uban cen mela da’ malai man lepo’. Un Paran ne ia anka Anye’. Anye’ la’a ia ne anak Untun. Un Untun, ia ne anak Asong. Un Asong ia anak Lian. Lian pe la’a ja ne anak Laing. Un Laing ia pe anak Jiling. Jiling pe la’a ia ne anak Lenjau. Un Lenjau ia ne anak bali nggau (Lenjau Betate’).

Dalau lepo’ mejung Paran Anye’ ne jadi paren bio’ sena-a’, ngadet bio’ dau re uyan ia. Baya’ kise’ uban adet cen tepun le Badeng ne mejung ja’ jadi toa le. Tau du malan ke uyan ia paren, muko’ mung lepo’. Ading-ading tai re ngelaki me ia. Un pe buin ida matai na’ liwa me bali utung. Dalau ja ne ida naga bali tepun bada’ Paran Anye’ ne ke paren ke man lepo’. Lepa re ngelaki, tai pe ida ma’ep me ia la’a. Ka’ juma amin Paran Anye’, ida uyan kayu aren me ia. Un kayu aren ja ida nyilung ngan na’ ca temengang kidi. Kayu aren ja ida meliwa. Mung kelunan lata’ ne tai meliwa kayu’ aren ja ngan na’ selekang kayu aren ja. Dalau re meliwa kayu aren ja, mesti re nebada’. Un dau tebada’ re meliwa kayu aren ja:

Bali selekang aing selekang puging ji,
Kise’ me’ ke uyan Paran Anye’ ne,
Paren mame’ lepo’ ji.
Apan tai nginan ngedian no’,
Selekang ping selekang puging ji.
Iko’ ke nyelekang tira’ lepo’ tira’ bango’,
Lepo’ pipa penyada me’,
Da’ ke ni’et kenenget ida pesak,
Ida panak ketai segen ketai Maren.
Apan tiga ketai bio’ Aren re o-o.
Ketai nginan ngedian.

Lepa re nebada’ ja, ia re na’ selekang neng kayu aren ja ne. Singket usa kelunan lata’ te tai ti ja. Lepa re nebada’ ngan na’selekang ja, nebada’ pe ida nyat me lepo’ la’a. Un dau re:

Meka pe kame’ lepo ji.
Tiga pa’ tiga tira’,
Tiga dau tiga tuyau ne ida,
Ke nyelekang nepokang tira’ sawi,
Tira’ abi lepo’ pipa penyada me’,
Meka pe buka du ke nyiau matai ame’ lepo ji.
Apan sukat ne ida ke miwa’ du.

Lepa tai re nedeng kayu aren ja, ja nai re kempau. Ida malan pe kelunan ja re la’a bada’me bali tepun ia ke man lepo’.dalau ja ne kelunan lata’ ti isu atau pekatuk ngan bada’ janan adetja’ tekep ia ke ngkin lepo’ mudip.

Penisen ilu Badeng neng aren un kado’ naen. Un dau palai kelunan baen dau re, paren cen tepun. Ida ne kelunan da’ poo’ paren. Buka le nepuun naet uban aren neng ilu Badeng, palai uban tai paren me ilu uban terana’ kise’ re neng aeng lepo’. Kelunan sa’ ngebawa’ ngkin lepo’ mudip ngan sukat pekise’ re mudip mentung tiga sae’ re ngan kelunan mung ngan ida baya’ pe dau isu re. Lepo’ baya’ dau isu re. Ja pe tading tai palai paren.

Cen uban palai mete’ denga tai pepatai ja pe ida tai paren. Un peniga lepo’ da’ makang pepatai ngan sukat uban ala’ kado’ ulu ayau, lepo’ mejung pe ida uyan ida paren.
Bali pe nai ngkin aren me kelunan. Udip Badeng sena-a’, un bali nai kaliu kelunan. Kelunan da’ mela bali di ne da’ ilune’ paren. Bali baen dau le Badeng ne, mpau sebali. Juko’ le anggap kelunan da’ mela bali paren. Paren berarti, lepo’ ngening atau baya’ dau isu atau pengecuk ca kelunan. Udip sena-a’,kelunan ja’du na’ paren ia ne ja’ toa lepo’ atau ja’ ilu na’ ketua kampung udip baya’ ne.

Buka le naet paren Badeng, ida ne kelunan da’ lemuto sokat mudip ngan pisu lepo’ ngan uban mela Lorek Aka nan Lenjau Betate’. Lorek Aka ia ca bali leto ja’ nai kaliu kelunan ngan kahwin ngan Ingan. Lenjau Betate’ la’a ca anak bali nggau ja’ uban nai labo’ cen langit dalau ca ujan paeng tau. Podau ngan Orai ne dau mamung anak bali nggau ja pa nai e bio’. Bali Lenjau nai na’ ngadan Lenjau Betate’ me anak ja.

Gambar Projek Buku Kenyah Badeng Ver: 2