TADING BADENG MASUK KRISTEN

 ADET KRISTEN

A)Penading

Adet Kristen ading-ading nai lua’ ke’ lepo’ ilu ka’ long Betao kira-kira oman 1938 dalau Panye’ Ngau jadi Laki Malan oman Badeng Data. Kena ka, un ca pemanak lepo’ ilu oban tai sait lepo’ Tau ngadan ne Bilong. Dalau tai Bilong ngiban leto ka’ Long Nawang, dalau ja ne oban ne tai masuk Adet Kristen baya’ je’ leto. Ngadan Adet Kristen ja baen dau re ja ne “Kingmi” atau Gereja Khemah Injil Indonesia”. Cen ji ilu tisen ading ale’ oban lepo’ Tau masuk Adet Kristen cen oo lepo’ ilu Badeng. Ilu Badeng tapa oban tepa asat penginjil ke’ ilu ngan co’ pentung pe ilu ka’ ulu songai Alo Kayan ja. Juko’ lepo’ Tau oban ta-o ale’ ke’ gaya’ udip le Badeng sena-a’ oban naat kise’ pengantun, mabi jaga’ pengebue’ osa abe’ ke nemek kise’ dalem amin le. Boka le naat kise’ layan pengudip du de’ tapa ale’ keneng kemajuan naki, kira meka ne du taan ilu Badeng dalau ja re.

            Neng koda’-koda’ oman majan pemanak Bilong mudip ka’ long Nawang, oja ida panak nai buau mudip ka’ Long Betao nai ngkin leto ngan anak e. Pengemajan lepo’ ilu Badeng mudip ka’ Long Betao ja ne 24 oman. Cen oman 1927 abe’ oman 1950. Layan pengudip Bilong re panak ngan lepo’ ilu ka’ Long Betao nta un lua’ kise’ Adet Kristen ja ke’ ida oban ida penco ngenayo baya’ kise’ Adet Lepo’ dalem Adet Bungan.

            Un ca anak laki Pebilong, ngadan e Temawing Bilong. Laki ji un patek oban pengelan ne dalem adet Kristen. Un tepo-o nta re pelua’ ngan bada’ peniga adet ji me’ du kado’ malap du ke meh-a kida. Nak pe ida keluarga Kristen dalau ji, tapi ida panak nta sebayang lua’ du ngan nta sambut tau Krismas ka’ lepo’ ilu. Masa’ boka tego’ Ramei Krismas tua’ ida tai ngeramei ngan senganak re ka’ Long Nawang.

B)     Tading Nai Adet Kristen Masuk Lepo’ Badeng Data

           

Dalau pemanak Temawing Bilong re mudip ngan lepo’ ilu ka’ Long Betao, nta re kumin tisen kado’ keneng adet kristen ngan palan tau minggu. Kira-kira “Kristen Kulit” meka ne dau le koma ida dalau ja re. Layan udip re kua’ kise’ pengelan ngan lepo’ kado’. Dalau ji jawai du man Adet Bungan lepe. Ida ngelumpung peco’ le cen lepo’ kado’.

            Un je’ ading-ading masuk Kristen secara sah te’ joma lepo’ ilu Badeng jane, Nchuk Dungau ngan ida pemade’. Un lema (5) osa re ida pade’ ngan mung re anak Ilun. Amai ngan We’ da re matai dalau re pade’ dumit lepe. Ngadan re jane Lian Dungau, Nchuk Dungau, Solau Dungau, Onang Dungau ngan je’ baya’ me ida jane Aan Dungau.

            Toman tai re pade’ masuk ngan man Adet Kristen oban Nchuk Dungau sakit pareng majan ale’ ngan keceh ke matai. Penading kenai penyakit ji nanta’ ia oban ne mabi malan baen dau re’. Dalau ji, ia de’ manai dumit lepe.  Ia tua’ le dau malan me ida pade’ dalem pengamin re oban re anak Ilun. Un je’ seken pe, tai ngiban du ke’ ca amin tepe oban ne, juko’ Nchuk Dungau tua’ le ida nina. Toman oban tai e sakit meki oban ne nta mencam jaga’ palan re dalem adet Bungan. Nchuk Dungau tai sakit odai makin majan ngan makin tai pareng. Tira’ isu e pe un tai pekedaru-daru ngan nao-nao pisu tengen ngan bali ne dau e baen oko ponang(je’ sadin).

            Cen tading e sakit pareng, poto ale’ dau re mengin du dayung me iya ngan nta pe ketai e magat. Moo-moo dau Iyap, Buin ngan galen ida dalem pengamin re ida ke nak beli man du ke dayung ia ngan nta peh magat. Miat ne dau re pobo ia ngan beng tai kedaru koo ke dau e ngan keno tai re ngeliwang ia ne ke’ dalem amin malap ia ke ti pemuyan jaat kaeng lepo’. Nta majan laa, nta ne un dau tapi re kia laa oban se’ ketai matai ne dau e. Un Oko Pino’, moo tawai ne dau ngan ia kelo’ ten tai napi adet Kristen cen Long Nawang. Konya Oko Pino’ cuk de’ senganak ngebalun ngan tai mengin Gembala cen Long Nawang apan nai sebayang me Nchuk Dunggau ka’ Lepo’ Ilu. Tai de’ senganak abe’ ke’ Long Nawang, nta pe oban dau gembala da bien kenai lao bana oban re masih sibuk. Un tepo-o, gembala ja janji kenai melawat ida nta majan oo ja ngan ia ke ngkin Nchuk Dungau dalem temame’ re lo’te.

            Dalau meka, se’ ke sebien kena ne sakit pareng ja ke pelepa udip ke’ ia oban ntaun tapi re laa. Lepa ja abe’ tawai ne ida ke’ Temawing Bilong odai oban re tisen ia kelonan Kristen. Pelapa tai re mengin ia sebayang me ia kena. Dalau nai Temawing Bilong nemame’ me Nchuk Dungau keja, ia e pet mung Beloko, Belanyat Siap ngan palan-palan re panak ke’ songai. Kuun ne laa, cuk ida ala’ Sengka ngan pesak, ja pengoman re dalau belua’ tau ja. Dalau ketai Temawing pet Beloko ngan Belanyat Siap ja, meki dau isu Nchuk Dungau, “Adi em tai pet Asu Ayau e’ ne?, matai ne’ keja oo” dau e. Serengan dau nai Temawing ule’ pet palan da oo re, penco nai magat ne dau Nchuk Dungau. Uko’ nai tecu taga cen tekupi dau e. Tira’ isu e pe un dena’ dau ngan cen tau ja ia penco sokat pegayeng.

            Neng oo majan e, ja kenai gembala cen Long Nawang kenai naat Nchuk Dungau ka’ Lepo’ ilu. Gembala ja’ nai dalau ji baen dau Oko Ponang jane ca Alo’ Saleng. Guru Murip baen dau lepo’ ilu ke’ ia dalau ja re. Dalau nai gembala ji, penco masuk Kristen “Kingmi” secara sah ne Nchuk Dungau redo pade’ (Ponang Dungau) dalau ji. Ida baptis pe redo, pekalai nyanyi ngan bada’ kise’ layan-layan udip jadi kelonan Kristen. Mung du dalem lepo’ beng naat tua’ ngan bolen naat kise’ nai adet ja pala’ redo pade’.

Dalau re nai meka, guru murip ja pekalai redo nyanyi pempau Tuhan. Un nyanyi je’ Guru murip ngkin redo pekalai dalau ja jane, Tuhan Yesus Cinta Saya, Ku Percayakan Yesus, Ada Damai Dalam Jiwaku ngan Dosaku Diampuni. Gembala ja un pekalai redo pa mencam ngan hafal lagu ja oban redo nta mencam baca ngan nyorat. Dalau re nyanyi ke’ amin re, kala’ taret kedau kenai lepo’ ilu pekelung naat ida cen awang tapeh lumpung amin redo pade’.

            Lepa Nchuk Dungau redo Pade’, Ponang Dungau masuk Kristen Kingmi keja, ida nta ngelan keneng mung-mung palan ngan amen laa. Un dau lepo’ ke’ ida, “Nta ne un tapi em ku?” dau lepo’ kida. Cen tading redo man adet Kristen ji, lepo’ un sigut dau redo ngan cuk ida tai nengen ngelumpung ka’ aba’ oma’. Lepo’ ti ida meki oban re nta baya’ layan adet lepo’ ngan nta malan tau boka du ngadet dalem lepo’. Tao ale’ ne dau du neng redo pade’ “kelonan Panyen jipen ken kenta’ lobang pen Iyap”

Ja dau kelonan Lata’ neng redo pade’. “Seleket kejaie ngan Asu” ja dau palai.

            Un tepo-o, dalau tai redo pade’ pegayeng ngan tai nao’, nta ne ida nyepule’ laa boka un kise’ amen ida taan, nak pe Esit nai maleng tao’ re. Meka pe keneng palan-palan amen Pun de’ ca uko’ baen Tudok Tega, Kiing, Telajan ngan Pelaki. Nai pe kelonan de’ ngelan Bungan da baya’ ida tai nao’ ngan taan Amen. Nta pe ida nyepule’ cen tao’ oban baya’ Ilun redo. Tai re abe’ ke’ oma ngan pabe’ nai re ule’ pe nta pe ida sio’ yu-yu pengeten oban sua’ Amen jaat ja oo re.

Kelo’ ale’ ne dau palai taan kise’ layan adet pejo ja. Un tepo-o, ida nta makang nai masuk Kristen oban nta un du de’ mencam ngkin ida ngan nta re tisen kumin se’ Tuhan kelunan Kristen ja ngan palan-palan e. Pit pela-a kelonan kado’ tetap pali keneng pengelan re ke’ Bungan.

            Nta majan redo man adet Kristen ji, un kado’ ne peniga de’ lepo’ taan ngan kelo’ taan kise’ pengudip pejo ale’ telit redo pade’. Nak pe meka, de’ Lata’ lepo’ ca’ pali ale’ ngkin du ngadet ngan menting lepo’ boka un penyakit nai nanta’ lepo’. Dalau du malan bio’ ka’ lepo’ ilu, du nengen ngelumpung kaba’ oma’ te ida pade’ ngan du nak mpeng kaeng ida ngan lepo’ oban malap lepo’ ke sio’ kenesa’, li’eng atau pudo’ sua’ ida de’ masuk Kristen da. De’ Bungan di nangen ledau matai iyap saleng meliwa sa-ang re ngan ilun Nchuk redo pade’ oban re ca’ meca’ dalau du malan.

           

C)     Adet Kristen Kingmi

Un kira-kira pat (4) bolan lepa Ilun Nchuk Dungau nai magat ngan masuk Kristen, ja kenai Gembala Iban Apui nai menginjil ida cen Long Nawang. Un dau Oko ponang bada’, mung ida pade’ ngan mung senganak re ne dau nai masuk Kristen dalau ji. Un ida de’ oyan empeng ke’ Ilun redo pade’ ading re pe un nai masuk Kristen dalau ji sua’ oban nai Gembala Iban Apui ji.

Un ida de’ ading-ading nai masuk Kristen dalau ji jane, pemanak Pelalo’@amai Kudim ngan pemanak Pelesan Nchuk@amai Pejawak. Nta majan oo ja, kenai kado’ ne du masuk Kristen laa sua’ oban kise’ tega se’ udip re, pejo ngan ntaun palan-palan tao’. Gembala Iban Apui ne dau baptis ida. Un se’ layan e baptis ida jane melenca ulu re ka’ dalem sungai.

Dalau tading nai du masuk Kristen keji, un ca pemuyan, tenoyan ca liwai e ke’ lepo’, jane du matai nganak. Un we’ Lirang Odau ne, matai nganak ke’ lepo’. Mung-mung de’ ngelan adet Bungan, nakut ale’ re de’ matai nganak. Malap bali Kakak kenai nyait ida. Beng pekelem ne dau re dalem amin ngan malet pamen. Nta ne ida nobo patai ja ngan je’ laki. Un tepe ida de’ ngelan Kristen ngan alo’ Put ke’ oma’ dalau ja re, ida ne pobo ngan mepo je’ laki tai pet patai je’ leto e. Un dau de’ ngelan Bungan dalau ja re, “tai lo’tem tisen e oo” dau re kida. Mung kelunan Kristen de’ tai pet patai leto je’ matai nganak ja re, nta pe un yu-yu tenoyan jaet kida oban Tuhan je’ pemung ngan re. Nta bali Kakak sokat nai ngacau ida de’ kelonan Kristen.

Ading-ading kelonan Kristen Kingmi di sebayang kelompok jane ka’ oseh anun Pompen re ka’ Ka Tenejan. Dalau Nchuk Dungau ti Gung baen re, ya dau de’ ngelan Bungan da ngetepet dau ti isu kida “Ayen cut songai”. Nak pe ida tisen lepo’ nyepu-o’ ida sua’ adet mading re, nta pe ida ala’ baat keneng idi. De’ Lata’ lepo’ pe un tai peti-et ngan ida kelonan Kristen dalau ji. Ida mi-et sua’ oban re nta nak kerjasama keneng palan-palan lepo’ ngan nta baya’ kise’ cara adet puun le. Dalau pengudip Nchuk Dungau lepa masuk Kristen, ia un nai ngkin du peselai ka’ Alo Baliu. Kelonan de’ ca’ man adet pe nai baya’ ia oban re tisen ia ntaun palan-palan keneng jo tao’. Tabin pe ida nta sio’ kenesa oban re baya’ adet nchuk Dungau dalau ja re.

Sua’ oban de’ Lata’ lepo’ mi-et kida de’ ngelan Kristen ja oo re, jane tai palai reput bada’ me Toa lepo’, ngan oja Toa lepo’ reput ida laa me alo’ Seradu Alo Kayan. Un dau ketai re reput ida me Alo’ Seradu di jane bada’ ida nta ti gayeng kua’ ngan nta baya’ adet layan lepo’. Kenai Alo’ Seradu di oja, ya re tangkep ngan mukum ida cuk ida nekada’ mata Tau pa mentem mata. Nangen ledau Alo’ Seradu di cuk ida pajat ngan nekada’ mata Tau kua’ kise’ layan du mukum dalem adet Tentera. Lepa ja Seradu da nakau pe ida oja. Un dau ngadan kelonan de’ ida cuk nekada’ mata Tau dalau jare jane, Lesan Nchuk@amai Pejawak, Emau Nchuk, Liling Nchuk, Lampung Uloi ngan koda’-koda’ de’ ca laa ilu nta tisen ngadan re mung.

D) Adet Kristen Protestant

Sio’ oman Piat Alung@Palung Unggau malan oman Badeng ka’ Ka Tenejan, 1967, jane kenai ca rombongan Alo’ Tentera orang Kristen peging orang Puti nai paksa lepo’ Badeng masuk Kristen Protestant. Dalau kenai re keji, ida nta oba’ Badeng man adet puun laa. Adet puun ji baen dau re jane ca adet je’ ca’ man adet pepatai/pekayau ngan pebuno’ kaeng daleh le. Un Belawing lepo’, ida nepeng ne dau ja ngan oyat-oyat palan lepo’.

Un dau palai de’ Lata’ bada’, lepa du miting ka’ Long Nawang (Lepo’ Tau) perintah oban je’ cuk du pet adet puun ja. Mung-mung ulu Ayau de’ du aung ka’ lepo’, du cuk pet, Belawing du cuk nepeng ngan mung palan-palan de’ puun da. Toman re cuk du ti meki, apan mung du ka’ daleh Alo Kayan nta ke pebuno’ laa. Juko’ du oban nai ti abe’ lepo’ ilu ne ka’ Ka Tenejan.

Sio’ oman 1967 ji, un kado’ ne de’ ngelan Bungan di nai ngelan Kristen. Jadi, dalem lepo’ ilu Badeng keji, un telu naen Adet re, jane Adet Bungan, Kristen Kingmi ngan Kristen Protestant. Un Toa lepo’ ngan de’ senganak, ida paget man adet puun. Un dalau du nepeng Belawing lepo’, dalau ja dau Toa lepo’ le taan Bali meh-a ke’ ida ngan juko’ e nta oba’ masuk Kristen dalau ja. Un de’ mading nai masuk Kristen dalau ji, ke’ Oseh Pelampung Tase’ ne du baptis ida. Ngan se’ cara du baptis ida jane, du ngelanga’ sungai ke’ ulu re. Un ida de’ masuk Kristen Protestant dalau ji lebih kado’ re cen oo de’ Kristen Kingmi. Buau Badeng cen Ka Tenejan ji, petat dua ketai re. Ading de’ baya’ Peligeng, ka alo Tasak ketai re buau. Nta majan oja lepo’ bio’ tai buau baya’ Jawa Bilong tai ka’ Iran. Ke’ Iran ne lepo’ bio’ oyan oma ngan ngelepo’ kata Long Songan, Alo Iran.

KADO' LEPE DE' NTA DENGKEP AKE' NAK PIT KIDI UBAN UN PALAI CATATAN E' TIAP...

Keterangan lanjut  un dalam buku Adet Kenyah Badeng je' uban ake' lepa uyan....terhad.

ADET NGELUNAU KENYAH BADENG

Adet Ngelunau ja ne ca adet bio’ ilu Kenyah Badeng ja ne ngelunau. Ida na’ masa kira ca ngan dua aeng minggu kuko’ du tai bayet kena ngelunau. Dalau ja ne tai du todo ngasu, nejala’ ngan na’ bading. Ca uma’ ida pe pemung tai bayet. Tai bayet abe’ co’ ale’ te du dalau ja. Uko’ baen dalau du ke Pengiyan re, abe’ palai nai bayet ke Alo Sae’ ke daleh Sarawak ne. Un pe palai nai abe’ Alo Keliung. Atak palan du dalau ngelunau ja ne atuk padek.

        Singket lubang amin mesti uyan liwang ngan lepau lunau ke juma amin. Tung kiyan ida uyan sengau. Ala’ yung mutun-mutun ja ingen baen dau re. Ala’ dua ngan telu re olo padai ida nai ngkin ke liwang lunau. Mi’uk le nai re ngkin olo padai da. Padai da mesti peging inan. Mubit le ida ala’ padai da. Ala’ ca kayu necek ke dalem liwang lunau ngan ngaput padai da kidi.

        Un tading se’ du ngelunau, padai ja’ dalem liwang lunau ja te ida tai majau ading. Ida musit padai ja ngan pesak neng ca berejo atau mana e pemung ngan ba’a. Ala’ pe ida ca usa padek, ngan ca baing. Uyan tebuku tali singket usa le neng amin le. Ngateng tali tebuku ja ke baing. Ala’ mak, ngeloong dumit le ja ida pedut na’ singket tebuku da re. Mepe’ pe atuk padek jidai re ngan na’ singket tebuku tali ja re. Ala’ beluluk yung aput ja pe ida petulat na’ singket tebuku da re. Singket lubang amin te ti ja. Un anak neng amin le, ida ading uman ma’ ja. Singket tebuku da te tolat ca usa me ilu. Lepa anak ala’ tolat anun re, ia le cuk ida tai betukung (pekata pisu) ne.

        Tai anak ja ke useh ngan numau cen senawan juma naet ke dipa. Dalau e nomau naet cen senawan juma, meki dau e; “oi! Bio’ mak me’.” Ilu pekalai ne ida ti ja ading. Nai anak ja ule’ ke amin numpak pe de toa na’ mak me ia ala’ telit tebuku anun e. Ida cuk ia tai la’a. Tai pe anak ja numau naet cen senawan juma mentung dau e, “oi! Bio’ mak me’ la’a mpau mudung ke dipa. “singket lubang amin te ji ja. Buka palai nta un anak neng amin re, ja’ i’ut udip me ida ke amin ja ne tai ti ja.

       Tau ja nta senteng tai ke’ amin du. Uban singket lubang amin lepo’ ja mesti malan. Un tung julut atau lung ja ida mentang ke lung pamen terana’ ida malan. Malan ale’ tai dalem amin du de ca tau ja. Sakai nta senteng nai ke’ lepo’ tau ja. Beng cuk tudo nyerada lepo’ tua’ ne sakai dalau ja.

        Laki Malan Uman ading pe ia ngelunau neng kelunan kado’. Lepa ne Laki Malan Uman ngelunau uko’ baen tuwi, nempam ne lepo’ kado ngelunau kua’ baen du nogan oma re lo’te. Dalau du ngelunau un pe ca palan du ti serengan. Mung-mung naen udu ne ida ala’.un ca udu bileng le ke sada ba-i ngadan e pelemban. Ja ca ida ala’ ngan yung aput.

Un pe tebuku ida uyan singket usa neng lubang amin le. Singket lubang amin te ti puyan ji. Ketai kelimpun da, ida uyan Bali Siap. Un pe ca usa atuk padek uban ida sedia. Atuk padek ja, nta senteng nyeregi la e. Ida netuk tiga le atuk ja ngan beng meladang le ida ke pesak ia. Nta senteng nyebarang pesak ia.

        Un tebuku didai re, ida pajat neng ca daya. Beng dalau ja tua’ le ida senteng pakai daya ja. Nta senteng nyebarang pakai. Atuk padek ja ida mepe’ dumit le ngan pesingket na’ e singket tebuku da re. Un singket tebuku da, dua buteh ma’ padai mading ida na’ neng ca. Mung udu da’ uban ida ala’ didai re ida aung ke daya ja re. Un pe bete’ ngan seling bulo’. Mung naen udu ngan penguman ja’ uban ida na’ ke daya ja re ida sau ngan na’ ke ca belanyat kayan bueh le. Belanyat kayan ja ne tuet bali siap. Ke abut lepubung te tai re mentang belanyat siap ja. Nta senteng ngacau belanyat Bali Siap ja. Juko’ re ngelipau tai na’ belanyat Bali Siap ja ke abut lepubung malap palai nai ngacau e.

Lepo' Mading Kenyah Badeng Bintulu

Amin de' lepa Badeng oyan ki

Ji kise' amin de' lepa du oyan ke' kawasan ji. Jawai bio' lepe tana' pipa ki.

Kawasan Tanah yang masih kosong

Ji kayta amin de' lepa lepo' ilu lepa oyan ke' aie.

Janan tana' tai ka' kawasan amin ji.

Lalut songai ke' kawasan ji nta co' cen idi.

Nginjin Padai

Lesung Injin
Menggau taak baa

Mube' padai ka' Lesung injin

Nginjin padai jane ca cara man le nyaliu padai tai pekaliu baa. Kena le ke nginjin padai, ading-ading ilu ngetau padai le pa ketai e lata'. Boka le nta ngetau e ngan nta tai lata', se' le metau baa le le ke jaat kise' neja. Masa' pe baa le molek, timai, bala ngan jata' kise' e boka le nta ngetau e pa lata'.

Bekading re, lepo' ilu meca' padai oyan ia jadi baa. Kena re ke meca' padai ja, ida ngetau pe baa ja, oja ida nyaga pe laa pa ketai e lata' laa. Oja ja, jane ida meca' padai ja. Koda' majan pe ida meca' padai ca lobang lesung. lepa ja napan pe laa, lepa napan, meca' pe laa..pa ketai tang padai ja moo dalau baa.

Tading lepo' Badeng Long Musang un injin padai ading re jane dalau du ka' Lg. Musang re. Perintah nak injin padai me lepo' Lg. Musang kira-kira 1970an. Dalau du nginjin keji, petuyen mung lepo' nai naat ngan keto' taan injin ji. Nginjin pa ngau ale' ne du kidi baen dau de' lata', pit pe laa sempak ale' du kidi. Beng tai ala' padai ngan ngetau de du ka' lasan oban kelo' tai nginjin padai kidi. Tai lepo' ilu mencam peselai ngan mencam mita ligit, mita wai ngan atuk, oja kado' ne du de' ca meli injin padai oja.

Naki odai pekenaen le kise' injin padai oban du meli. Un pe injin padai de' iut uko' bio' enjin setinding re. Sokat ngkin ka' oma ngan baen kise' baa le ida ngkin ka' oma'.

Gelam Leto Naki

Dalem udip naki ilu sebagai orang Ulu, Leto harus melengkapkan diri de man pekian tradisi le. Mung ilu harus un pekian sekurang-kurangnya ca paseng. Boka nta mencam oyan, meli pe ilu ke' du ngan cuk du oyan baya' pengelo' le. Pekian leto naki uko' baen tapung ino', belaung bitok, Oleng sebakui ino', sapai ngan taa kilep, selendang ino', oleng ino', beteng, seleng ino' ngan kirip temenggang.

Boka sokat nta ne ilu pinjam anun du laa oban pekian di, nta sokat mue' e uko' baan sapai de' ilu singket tau. Malap le tai tabin bao' etek gara-gara pakai pekian du de' ca.

Ngesi

Ngesi jane ca cara taban tradisi le Kenyah man le naban osa le je' sio' sakit. Ading-ading kena le ke Ngesi, ilu naat yu sakit le, samada ilu sio' sakit sengim, sakit sio' olet seletan, sengim-sengim uwat, osa nta nyana ngan penyakit je' ilu nta tisen dalem osa le. Boka le jaat2 agat nta teka' aktif, tega pe ngesi. Nta le tisen yu aura jaat je' un dalem osa le. Boka kado angin dalem osa le pe tiga pe ngesi ilu.

Un se' du ngesi udip baya' ne, jane uko' se' gaya' ake' ke' gaban ji. Kado' naan man du ngesi. Udu pe palai pakai, aka, toba, tung ping bao' ngan kado' pekenaan le. Du bekading re du pesak ka' koden iut, ja du nak kenta ilu oja du mino keloma/sarung kilu. Naki odai, beng ti man koden karan ne ilu, lebo ngan majan peh pana.Boka le jaat-jaat teka' agat ayen leko ngesi.

Amaitebun
15.07.2010

Borang Pencalonan Insentif Kecemerlangan Kebana

Terega Tebun & Terega Kuai

Terega Tebun

Tapung Se'

Terega Kuai
Terega Tebun merupakan ca alat perhiasan je' du nak ke' Tapung Se' pemung ngan bulu pun. Boka le naat se' perhiasan Tapung Se', terega Tebun je' poto du pakai kidi. Un tepo-o, boka le naat senganak le Impan, Terega Kuai ji je' laku ale' se' ke' Tapung Sek anun re. Un tepe lepo' ilu, Terega Tebun je' bernilai ngan laku ale' du pakai ke' Tapung se' le. Tapung se' Terega Tebun ja man le kanjet ngan pepatai.
Boka du pepatai sena-a', tapung se' un terega tebun du pakai oban ne nta lua' berit ngan tahan berbanding terega Kuai.

Adet kenyah Ti Alut

Dalem adet ilu Kenyah Badeng, nta senteng uyan alut kayu da’ uban sala’ tai tubang. Dalem adet Bungan, un adet pe tai tubang kayu alut kuun le. Tai le nepeng ca kayu alut. Buka batang kayu alut ja’ ilu nepeng ja nai pecuk te’ mure’ ke tuet uko’ dado’ ca lungun atau dado’, nta ne ilu senteng uyan kayu ja alut. Nak pe ca tau le nepeng kayu ja man asai, se' le mecin tua’ ne kayu ja. Buka le ca’ ti kayu ja alut, kise’ le kelo’ ke sio’ ca penusa bio’ ne na. Uban dau re bada’, batang kayu alut ja’ lapa tuet uko’ dado’ lungun ja ne ngena ilu. Abo le ilu senteng ti ca kayu alut, nta inan kayu ja nai pecuk te mure’ ke’ tuet buka le nepeng e. Buka le ti kayu alut da’ un nai pecuk ta’ mure’ uko’ dado’ ca lungun re, kise’ le kelo’ ke matai ne ja.

Pemuyan Mutu Leto

Adet le Kenyah Badeng mutu leto, kelunan lata’ ilu cuk tai pisu ngan we’ ngan amai leto ja’ ilu uba’ ke mutu. Laki mukun ngan leto mukun da’ selama dau isu du ngelayan cuk tai mutu leto. Senteng pe cuk laki tamen ngan leto tinen tai. Ading-ading laki ja’ uba’ ke tai mutu leto ja tai nepai da’ tuyang tai pisu ngan kelunan ja’ ia kelo’ ke cuk tai mutu leto mia. Ngelayan e nga’u tai du mutu leto. Tai kelunan ja pabe’ isu laki ja me amai ngan we’ leto ja re. Dalau ja lo’te ida mutu neng leto ja. Laki ja re nta e tai pisu ngan toa leto ja alem ja. Ka’ amin ja’ ia cuk tai mutu leto ja te ia ngena pa nai kelunan ja ule’. Buka kumin dau kimet we’, amai ngan leto ja, ja ne ia nai bada’ me laki ja. Buka uba’ ne leto ja, laki ja tai ngadep ia. Tai majan ngan tai sukup kua’ ne teka’ kimet redo, ja ne ida kahwin.
Udip sena-a’, nta leto uban kumin mile’ tiga puyan laki. Ja’ penting neng ida, laki da’ sanget, mencam ngan tudi pegayeng ngan makang. Nta leto uba’ laki takut udip sena-a’, jaet ale’ denga re neng lepo’. Dalau ca laki tai mutu leto, un dau leto mipa dau isu cen laki ja. “Abo le’ ke ngaa’ ia de’, tai e ala’ ntang ta’a e’ ading.” Meka dau leto. Sen e, laki ja mesti ala’ ca ulu ayau ading bada’ kise’ peniga ngan pengemakang e me leto ja. Leto udip sena-a’, ida ngimet dado’ buka laki nai mutu ida. Buka re sait laki takut, jaet denga re panak baya’. Masa’ laki ja takut ngkin ida panak nao’ ngan tudo ke oma. Nta re uba’ laki da’ kelap anak ngan leto re buka ayau nai.

Kenyah Badeng Uyan Uma'

Cara ilu Badeng ne ngelepo’, kado’ uma’ dalem lepo’ le. Un palai uma’ dado’ ale’ tai abe’ 30 lubang amin. Palai uma’ buet le kira 8 lubang amin tua’. Un pe palai ngelumpung. Buka un de kelo’ ke uyan amin, mesti re kua’ uyan ngan mung da’ ngan re ke uma’ ja. Ngelayan du uyan amin, dalau aeng gayeng ja ne lepa ajau kena du ke nading gayeng uman mading. Ca liwai du uyan uma’, ngelayan du uyan ja ne ca uma’ tua’ le. Buka uma’ buet, senteng pe du uyan dua uma’ ca liwai. Gayeng kua’ lepo’ uyan uma’. Mung lepo’ kua’ ti gayeng uyan uma’. Buka un kelunan da’ nta tai ti gayeng lepo’ ngan du, kise’ ja sio’ ukum kuun lepo’ ne ja.
Un kelunan da’ ke uyan uma’, baen tai re ala’ impa amin re ne. Impa de ida ala’ ja ne impa dumit. Ala’ kasau, ka, ti kepadng, papan ngan kado’ impa dumit-dumit. Tai pe ida ala’ wai du uyan kaput amin.
Kena du ke uyan uma’, mung lepo’ tai ala’ impa me kelunan da’ ke uyan amin. Tai ala’ soka’ tekedeng, ba’a amin, ngan mung impa lata’ amin da’ ca. Du pesingket le impa da singket uma’ te. Baen tai uma’ didi ti tolat impa anun re ne. Tai ca ngan dua minggu tai du ala’ impa amin da pekua’. Kua’ ale’ tai du ti impa. Kelunan de nta tai, kise’ da sio’ ukum ne ja. Suka’ tekedeng du ala’ bekading re, lata’ ale’. Batang lata’ kayu maing di du ala’. Suka’ tekedeng tai abe’ ca sekapu du ala’. Suka’ tekedeng da, maen ale’ du nai ngkin. Lepa du ala’ impa mung, muko’ du kira 2 ngan 3 tau kuko’ du tai ala’ balun ba’a.
Dalau tau du ke uyan atau nedeng uma’ ja’ du ke uyan, mung kelunan uma’ ja mana ke makan du da’ uyan uma’ re. Nai ne keri’it leto cen uma’ du nai mepo ida mana. Cen mampam ne du mana melai ke makan mung kelunan da’ nai uyan amin da. beng ngelubung ne i’uk ma’. Kadang-kadang pe ida matai buin ngan iyap dalau ja belanja du. Tai mita belanja uma’ ja ading kena du ke uyan uma’ re. Ngasu ngan nejala’. Du uyan amin bekading re, beng ngata ngua’ ne du uyan amin. Pakai depa du ngua’ amin. Baen-baen kise’ tai du mekat lubang soka’ tekedeng ne. Dalau kelunan muat uyan amin, kelunan lata’ nyadu me-eh wai kaput amin.
Dalau belua’ tau le kelunan da’ un uma’ ja du uyan ja makan du. Beng tajau-tajau borak ne ida ngkin me du. Borak du nisep dalau ja re. Ala’ borak na’ ke kiyut ngan na’ sungai telang e. Ja ida nisep. Sungai mata’ pe ja. Nta du uban tisen pesak sungai tisep sena-a’.
Maen ale’ kise’ du uyan amin bekading re uban re beng ngaput man wai ne ida. Tai pe du ala’ silat sengau anun da’ nta sukup sengau.
Dalau du uyan uma’, singket mapm te du ti tawek bada’ du nta tai nao’ ke ata re tengen. Mung laki nta senteng tai nao’ ke da’ ca. Mesti tai ti gayeng kua’ ja ne tai uyan amin.

Pemuyan Badeng Mile’ Toa Lepo’ Ngan Uyan Ia Paren

Kena du tai petira’ bio’ nekena ne tai de lata’ ading ngimet neng aeng ida ja’ tekep ida ke na’ toa lepo’. Ka ne palai kelunan lata’ bada’ ngadan kelunan ja’ ida kelo’ ke man ida lepo’. Kadang-kadang pe kado’ le de ida bada’ ading. Ka ne ida bada’ kise’ penyae’ ca usa neng aeng ida da’ ida lepa mile’ da. buka un ne ca usa ja’ ida kuma ke tiga lan sae’ nga kise’ adet me ida, ia ne ida na’ toa lepo’ re. Nyu’uk le tai re pisu ja’ meka ja. Kelunan ja’ ida mile’ ja’ tiga sae’, nta ma’em, tiga adet ngan mencam petira’ lepo’.

Un ca tau e, ja ne lepo’ petira’ bio’. Tau ja ne ida bada’ me lepo’ mung kelunan lata’ lepo’ ja kelo’ ke uyan kelunan ja toa lepo’. Dalau ja ne du pekatuk kelunan ja’ ida ke na’ toa lepo’ re ja. Unceng ale’ dua isu du neng kelunan ja’ ida ke uyan toa lepo’ ja. Un dau re, “ilu ke uyan iko’ toa side’, ja ne se’ le ke uyan iko’ paren neng o-o kelunan kado’.” Uban ilu Kenyah Badeng, nta un de paren cen uban tading tepun nai mudip ke Long Badeng. Juko’ tau ja ne ida ke masek paren me ia. Ilu lepo’ ne uyan ia paren me ilu ke ngkang ilu lepo’. Cen uban le na’ paren me ia pe lepo’ penyada le ke hormat ilu lepo’ ja. Un pe dau palai kuma dalau du petira’ keja, “ Kumin, uba’ tepat ia buka e uban tai nyait leto du, ti kayu alut du, mpau dau kimet e ngan naro tira’ neng ilu lepo’?

Udip Badeng sena-a’, buka re ke uyan toa lepo’,atek ida malan bio’ kelunan ja. Ke masek aren neng ia ngan ida panak. Mung da’ manai du cuk tai bayet mita belanja du ke pemung mana ngan pemung uman ngan kelunan ja’ du ke mejung. Kelunan ja’ lepo’ke mejung jadi toa re mesti ca kelunan da’ paren atau ida da’ sukat kise’ mudip. Dalau Badeng mudip ka’ Lolau Mabo ke Usun Apau sena-a’, dalau da dau du mejung Paran Anye’ ia petuk paren cen tepun. Lepo’ mejung paren Anye’ na’ ia Paran jadi toa lepo’ uban ia cin keturunan da’ nta parip ke pisu lepo’. Buka le naet kise’ uban tepun Paren Anye’ ne, ia uban cen mela da’ malai man lepo’. Un Paran ne ia anka Anye’. Anye’ la’a ia ne anak Untun. Un Untun, ia ne anak Asong. Un Asong ia anak Lian. Lian pe la’a ja ne anak Laing. Un Laing ia pe anak Jiling. Jiling pe la’a ia ne anak Lenjau. Un Lenjau ia ne anak bali nggau (Lenjau Betate’).

Dalau lepo’ mejung Paran Anye’ ne jadi paren bio’ sena-a’, ngadet bio’ dau re uyan ia. Baya’ kise’ uban adet cen tepun le Badeng ne mejung ja’ jadi toa le. Tau du malan ke uyan ia paren, muko’ mung lepo’. Ading-ading tai re ngelaki me ia. Un pe buin ida matai na’ liwa me bali utung. Dalau ja ne ida naga bali tepun bada’ Paran Anye’ ne ke paren ke man lepo’. Lepa re ngelaki, tai pe ida ma’ep me ia la’a. Ka’ juma amin Paran Anye’, ida uyan kayu aren me ia. Un kayu aren ja ida nyilung ngan na’ ca temengang kidi. Kayu aren ja ida meliwa. Mung kelunan lata’ ne tai meliwa kayu’ aren ja ngan na’ selekang kayu aren ja. Dalau re meliwa kayu aren ja, mesti re nebada’. Un dau tebada’ re meliwa kayu aren ja:

Bali selekang aing selekang puging ji,
Kise’ me’ ke uyan Paran Anye’ ne,
Paren mame’ lepo’ ji.
Apan tai nginan ngedian no’,
Selekang ping selekang puging ji.
Iko’ ke nyelekang tira’ lepo’ tira’ bango’,
Lepo’ pipa penyada me’,
Da’ ke ni’et kenenget ida pesak,
Ida panak ketai segen ketai Maren.
Apan tiga ketai bio’ Aren re o-o.
Ketai nginan ngedian.

Lepa re nebada’ ja, ia re na’ selekang neng kayu aren ja ne. Singket usa kelunan lata’ te tai ti ja. Lepa re nebada’ ngan na’selekang ja, nebada’ pe ida nyat me lepo’ la’a. Un dau re:

Meka pe kame’ lepo ji.
Tiga pa’ tiga tira’,
Tiga dau tiga tuyau ne ida,
Ke nyelekang nepokang tira’ sawi,
Tira’ abi lepo’ pipa penyada me’,
Meka pe buka du ke nyiau matai ame’ lepo ji.
Apan sukat ne ida ke miwa’ du.

Lepa tai re nedeng kayu aren ja, ja nai re kempau. Ida malan pe kelunan ja re la’a bada’me bali tepun ia ke man lepo’.dalau ja ne kelunan lata’ ti isu atau pekatuk ngan bada’ janan adetja’ tekep ia ke ngkin lepo’ mudip.

Penisen ilu Badeng neng aren un kado’ naen. Un dau palai kelunan baen dau re, paren cen tepun. Ida ne kelunan da’ poo’ paren. Buka le nepuun naet uban aren neng ilu Badeng, palai uban tai paren me ilu uban terana’ kise’ re neng aeng lepo’. Kelunan sa’ ngebawa’ ngkin lepo’ mudip ngan sukat pekise’ re mudip mentung tiga sae’ re ngan kelunan mung ngan ida baya’ pe dau isu re. Lepo’ baya’ dau isu re. Ja pe tading tai palai paren.

Cen uban palai mete’ denga tai pepatai ja pe ida tai paren. Un peniga lepo’ da’ makang pepatai ngan sukat uban ala’ kado’ ulu ayau, lepo’ mejung pe ida uyan ida paren.
Bali pe nai ngkin aren me kelunan. Udip Badeng sena-a’, un bali nai kaliu kelunan. Kelunan da’ mela bali di ne da’ ilune’ paren. Bali baen dau le Badeng ne, mpau sebali. Juko’ le anggap kelunan da’ mela bali paren. Paren berarti, lepo’ ngening atau baya’ dau isu atau pengecuk ca kelunan. Udip sena-a’,kelunan ja’du na’ paren ia ne ja’ toa lepo’ atau ja’ ilu na’ ketua kampung udip baya’ ne.

Buka le naet paren Badeng, ida ne kelunan da’ lemuto sokat mudip ngan pisu lepo’ ngan uban mela Lorek Aka nan Lenjau Betate’. Lorek Aka ia ca bali leto ja’ nai kaliu kelunan ngan kahwin ngan Ingan. Lenjau Betate’ la’a ca anak bali nggau ja’ uban nai labo’ cen langit dalau ca ujan paeng tau. Podau ngan Orai ne dau mamung anak bali nggau ja pa nai e bio’. Bali Lenjau nai na’ ngadan Lenjau Betate’ me anak ja.

Sampe' Kenyah

Sampe' Kenyah

Asal Sampe' Kenyah memang telah dikenalpasti dalau udip le ke' Usun Apau sena-a'. Cen kena le petat tepun ngan Kayan ngan Penan, ilu lepa un ti sampe' di juko' le kua' dau budaya adet Tradisional le ngan Kayan. Tading tai le mecin Usun Apau, un majan lepo' le nta ti sampe' oban re tai buau ka' Alo Kayan. Cen Kena le tai buau ka' Alo Kayan, Bangsa KAyan un lepa tai buau ka' Alo Baliu. Nco pe tiga dau kayan ti sampe'.

Cen kena pengelata' tepun le Oko Ako naat amen bio' nai nanta' Lepo' ilu ke Usun Apau, memang un ne dau toyau-toyau du ti sampe' di boka du ramei kancet. Un amen tudok tiga je' tepun le Oko Ako' nebuat ja jane oban Ayau cen Rajah Brooke nak ke Usun Apau re.

Dalau udip du ke' usun Apau re, un dau bali dayung nai mesun neng kelonan dalau re kancet ngan ti sampe'. Un ca toyau sampe' je' tega dau toyau oban bali cuk ida ti jane Sampe' Urau. Kado' pe de' ca ilu nta tisen la-a oban sepanjang re mudip ida ikut dau amen tega ngan jaat. Juko' re beng buau ne ngan nta tetap neng ca tempat.

Meca' Padai oyan Ba-a ilu oman

Meca' Padai ja ne ca aktiviti je' ilu ti dalau udip ntaun injin ca' sena-a'. Meca' padai ja ne perkara biasa bagi ilu dalau ja re. Bayangkan ca ingen ida meca' un kira-kira setengah jam ida ti e. Boka le ngimet ida de' ala' padai mibu(ingen atet) sena-a', masa' beng singket tau ne ida ke meca' oyan ia jadi ba-a. juko' le koma dau, boka udip telit ilu naki ke mudip dalau ja re nta nyatan. ke meca' tung ubi je' lema' ale' ja pun ilu naki un betuan lalat ujo'. Apalagi padai ja la-a.

Tabung Amanah Bakun

Nyat ne biasiswa me anak sekolah tepat ke' http://www.myonestopsarawak.com.my/services/index-gov-govtwebsite.html

Anak Badeng Lg. Busang Pertama Mengenal Sekolah

Gambar ji pelua' kise' kelup de' ading tai tisen un sekolah me' lepo' ilu cen Long Busang. Ida tai sekolah ke' Long Jawe'. Gambar ji oban mubaligh ala' oman 1972 re ka' Lg. Jawe', dalau re lidik lasan oma' dado'. Nta le tisen eh e' kelonan di. Tapi setelah 36 oman ilu lepa un sangkit ale' nai maju cen udip sakai le. Naki ilu un tai alo' se' cen oo du dari segi kemajuan. Ilu naki un meli amin batu ke' pasen, kado' de' gayeng perintah, un kereta, motorsikal ngan un pe de' un syarikat & Kompeni tengen.